Kapitalizm, Nutella, Çay ve Diğer Şeyler

Hemen hemen hepimizin yaşamına sirayet etmiş bir hastalık var; dünyayla olan ilişkimizi çok az gözden geçiriyoruz. Arzularımızın ne kadarı nefsani, ne kadarı ihtiyaç kaynaklı, oturup hesap yapmıyoruz. Bindiğimiz araba gerçekten bir yerden bir yere ulaşmak için mi, yoksa o korkunç reklamcılık ağzıyla “şehre egemen olmak” için mi satın alınıyor? Ekşi Sözlüğe “Nutella’sız bir hayat mı? Ammman tanrım, olemaz böyle bir şey!” yazan genç insanın asıl derdi hastası olduğu bir ürünü yücelterek (sanki bedelini vererek satın aldığı yetmezmiş gibi) diyet ödemek mi? Bu konuları kurcalayalım biraz…

*     *     *

Malum, kapitalizmin insanlığa çektirdiği ve yaşadığı sürece çektireceği acılar tasavvur edilecek gibi değil. Bu düzenin icat ettiği ve muhtemelen dünyanın sonuna kadar yok edilemeyip kanımızı emmeye devam edecek ‘reklamcılık’ sektörü ile yönlendirdiği zihinlerimizin arınması da imkânsız görünüyor. Benim ve benim gibilerin yaptığı şey Morpheus’luk biraz; kaç kişinin fişini çekersek kâr!

Kapitalizm tüketime muhtaçtır. Tüketim müşteri eliyle gerçekleşir. Öyleyse her insan potansiyel bir tüketici olmalıdır. Peki, bir insanın hayatını idame ettirebilmesi için gereken şeyler kapital düzeni ayakta tutacak tüketim döngüsünü sağlayabilir mi? Asla! O halde insan yeni şeylere ihtiyaç duymalıdır. İnsanların yaşam standart çizgileri yukarı çekilmeli ve oltadaki havucu kovalayan eşek misali hiçbir zaman kovaladığı şeyi yakalamasına imkân verilmemelidir. Kapitalizm bunu yaparken çok da zorlanmaz, çünkü insan nefsi bu duruma gayet müsaittir hali hazırda. Düzenin tepesinde oturanların yapması gereken tek şey ganimeti bölüştürmektir. Kim ne yiyecek? Hangi arabaya binip hangi sigarayı içeceğiz? Nereden giyineceğiz? Evimizi hangi siteden satın alacağız? Vs…

İnsan vücudunun kafeine, haliyle kahveye ne kadar ihtiyacı vardır bilmiyorum. Ama bildiğim bir şey var ki, hiç kahve içmeden yüz yıl yaşayan insanlar var dünyada! Demek ki kahve bir “temel tüketim maddesi” değil. İçmezsek ölmeyiz. Hatta daha da ötesi, kahvenin yarardan çok zarar verdiği çok fazla insan var. Bu durumda kim, nasıl kahve satacak bize? Evet, cevabı doğru tahmin ettiniz: reklamcılar satacak. Reklamcılar size kahve değil ‘marka’ satacak, ‘prestij’ satacak. Kahve yerine ‘Nescafe’ içeceksin; evde değil ‘Starbucks’da içeceksin; kıyıdaki masalarda oturarak değil, üzerinde isminin yazılı olduğu şık karton bardaklarda yürüyerek içeceksin! Kapitalizm sana kahve değil, bir ‘tarz’ satıyor çünkü. Nefsin de bunu istiyor. Win-win-lose!

Çikolata mesela… Allah aşkına, kim sevmez ki çikolatayı? Reklamcının işi bu konuda kahveden daha kolaydır. Çünkü ‘pazarlama kitlesi’ çok daha geniştir. Hemen herkesin alım gücü dâhilinde olduğu için de belli bir aralığa hitap etme sıkıntısı yoktur. Ne olsa satar. Ama bazı şeylere bağımlılık geliştirmek gerek; çünkü kapitalizm senin kalkıp çikolatayı Ali Muhiddin Hacı Bekir’den ya da Beyoğlu’ndaki büfelerden değil, Nutella’dan, Ülker’den almanı ister. Bunun için de sana çikolata değil ‘imaj’ satar. Gidin Ekşi Sözlüğe (ya da benzer herhangi bir platforma) Nutella, Browni İntense, Probis başlıklarından birine bakın. Göreceğiniz manzara “kimse onu benden daha çok sevemez” tavrı ile birbiriyle sidik yarıştıran yüzlerce insanın elli kuruşluk çikolatayı/bisküviyi yere göğe sığdıramamasından başka bir şey olmayacak.

Böyle yüzlerce örnek vermek mümkün: Kutu Winston yerine Soft paket alanın da, “eski Camel kalmadı hacı” diye dolananın da, Diesel’e gidip bir pantolona dört yüz kâğıt bayılanın da, özelliklerinin yarısından çoğunu kullanmayacağı bir iPhone’a bilmem kaç yüz doları gömenin de ortak hastalığı imajdır. Sistem yapıştırılmaya hazır çeşitli etiketler üretir ve bunları aramızda paylaştırır. Level atladıkça yeni etiketler koyar önümüze. Sonu hiç gelmez, hayvan hiç ama hiç doymaz.

Hadisenin bir yüzü daha var, “Ben Müslümanım” diyenleri ilgilendiren bir yüzü, o da şu; kapitalizmin bir şekilde etki alanı dışında kalmış olan şeyleri nefsi duygularla yüceltmek, onlara delicesine bağlanmak. Mesela çay. Sistemin fazla yüz vermediği bir alandır çay. Kola, alkol, kahve, meyve suyu, hatta su satmakla çok meşgul olan reklamcıların çayla ilişkisi sınırlı düzeyde kalmıştır. Sebepleri hakkında az-çok fikir yürütebilirsiniz. Değinmek istediğim nokta orası değil zaten. Şurası; çay için şiir yazan, onu sapıkça bir bağımlılıkla yücelten şairlerimiz; çaysız yaşayamayacağını söyleyen akıllı başlı arkadaşlarımız var! Hayır, yaptığı şey şükretmek olsa gam değil, fakat oradan kendisine bir etiket çıkarıyor. “Var ya, filan yazarın anasını kes ama çayını kesme!” dedirtmekten hoşlanıyor adam. Alsam birini karşıma sorsam, peygamber efendimiz hurmalar için şiir mi yazdırtmıştı, halifeler, evliyalar zemzem suyuna sonu gelmez mersiyeler düzmüş, şarkılar mı bestelemişti diye, ne cevap verecekler? Bir Müslüman için ne kadar tehlikeli bir haldir. Ama farkında bile değiliz. Çayı (hayatımızda çok yer aldığı ve en fazla örneği teşkil ettiği için çay üzerinden gidiyorum) övdüğünün yarısı kadar Allah’ı, peygamberi övmediğini fark etmez kimse. İstersen günde yüz bardak çay iç, kime ne, ama bununla övünmek acizliktir, hamlıktır.

Müslümanca hassasiyetlerimiz olsa da olmasa da şuraya gelip dayanıyoruz hep; çok düşünüyoruz, çok hareket ediyoruz ama bu ikisi aynı anda yapamıyoruz! İnsan olmanın asgari gerekliliklerini yerine getirirken kemâle erme yolunun nerede olduğunu bile sormuyoruz. Esiri olduğumuz nefsimizin zihnimizi nelerle meşgul ettiğinin farkına varmıyoruz. Kaçırdığımız (hatta çoğu zaman bahanesiz kılmadığımız) bir namaza, paramız yetmediği için alamadığımız bir çift Adidas kadar üzülmüyoruz. Beşiktaş’ı, Trabzonspor’u takip ettiğimizin binde biri kadar ilim sahibi hakikatli insanları takip etmiyoruz. Yeni modeli gelmiş mi diye merak ettiğimiz telefona bakmak için uğradığımız teknoloji marketlerine ayırdığımız vakti “kardeşim” diyecek kadar yakın olduğumuz dostlarımızdan esirgiyoruz. Ondan sonra kalkıyor bir reklamcı, “bu arabaya bin, şehre hâkim ol!” diyor. Halbuki daha kendi nefsimize bile hakim olamıyoruz.

.